Olympe de Gouges

OLYMPE DE GOUGES

Wie zegt Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne, dijk van mijlpaal van de vrouwenbeweging, zegt Olympe de Gouges. Het tot stand komen daarvan mag niet over rozen zijn gegaan, en heeft haar zelfs mede naar de guillotine gebracht, de feministe avant-la-lettre liet eerder al veel stof opwaaien door haar sociaal engagement. Zo sloeg haar eerste theaterstuk over de gruweldaden van de slavernij in als een bom. Zij schreef het in 1782, maar het werd pas jaren later vertoond, en na 3 voorstellingen al teruggetrokken, zo huge was het schandaal.

Sociaal gedreven, zij schreef pamfletten en theaterstukken over een waaier aan zulke onderwerpen: huwelijk ("tombeau de la confiance et de l'amour") en echtscheiding, kinderrechten, werkeloosheid en uitkering, ziekenfonds…

Maar wie was zij? Haar naam mag adellijk klinken in de Franse oren, het is "maar" een nom de plume. Nog een daad van verzet tegen de mores, die haar adellijke vader verboden zijn geliefde, haar moeder Anne Olympe, in de echt te nemen. Die laatste trouwde dan maar met de chefkok Gouze maar bleef haar geliefde nobelman bezoeken. Er wordt vanuit gegaan dat het uit deze verhouding was dat Marie, zoals zij bij geboorte heette, het licht zag, halverwege de 18de eeuw in het Zuidwesten van Frankrijk.

Voorlijk kind, ze las, in die tijd al een unicum voor haar gender, en ook nog moeilijke boeken, wetenschap, filosofie en wat dies meer zij. Conform de traditie pushte haar moeder haar echter jong te trouwen met een oudere man, wat zij tevergeefs probeerde te weigeren. Zij had geen zin om de slaaf van een man te worden en haar intellectuele honger te moeten negeren. Zij vluchtte al gauw met haar baby naar Parijs. Daar bezocht ze salons waar literatuur, kunst en wetenschap werden besproken, onder de naam Olympe de Gouges. Olympe naar haar moeder.

Zij was in de meeste opzichten een vrije vrouw. Trok zich niets aan van de qu'en dira-t'on, dat zich in feite pas deed gelden nadat zij begon te publiceren. Typisch Frans, de publieke opinie vond haar losbandigheid blijkbaar geen probleem, haar literaire aspiraties des te meer.

Zij steunde de Révolution die aan het ontstaan was maar zag al gauw dat het een mannenzaak was waarbij de vrouwen er bekaaid afkwamen. Dus klom ze weer in de pen, ditmaal om de Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne in het leven te roepen, naar de Verklaring van de rechten van de man en de burger, waarin zij overal het woord man verving door vrouw. Voor haar de betere sekse: "le sexe supérieur en beauté comme en courage," zoals zij die in het voorwoord kwalificeerde.

Hoewel zij in eigen land enkel hoon verdiende, bereikte haar invloed het ontstaan van belangrijke feministische acties in het buitenland, met name Engeland en de Verenigde Staten.

Ook was zij tegen de behandeling die de koning Louis XVI onderging (hij en zijn vrouw werden onthoofd). Dit viel absoluut niet in goede aarde bij de rabiate revolutionairen maar er komt steeds meer aan het licht dat zij best gelijk kon hebben gehad: dat Louis XVI eigenlijk in aanvaardbare mate verlicht was voor een monarch, zeker als opvolger van de 2 despoten voor hem. Marie Antoinette is trouwens ook in die tijd op valse gronden gecanceld. Dochter van niemand minder dan Maria-Theresia (keizerin van het Germaanse Roomse Rijk etc), zij was zeker niet de naïeve gans die wij voorgeschoteld kregen. Zij communiceerde met haar koninklijke familie over regeringszaken en lobbyde voor een parlementaire monarchie, een extravagant concept in die tijd. Het beeld van dat onnozel schepsel dat enkel met futiele zaken bezig was vanuit haar bucolieke Petit Trianon is dus pertinent onjuist, een succesvol complot van de broers en een neef van de koning, die zelf de macht ambieerden, met als gevolg de Révolution en het onthoofden van zowel Louis als Marie-Antoinette. En dans la foulée Olympe de Gouges.

Olympe was meermalen opgestaan tegen de onderdrukking van de tot slaaf gemaakten, maar toen dezen naar de wapens grepen om zich te bevrijden in Saint Domingue (nu Haïti), veroordeelde zij het geweld. Zij steunde de bevrijding van de slaven vanuit een moreel overtuiging, niet vanuit revolutionair enthousiasme. Zie het bredere patroon: Olympe voor de Révolution, maar tegen de Jacobijnse Terreur, voor afschaffing van slavernij, maar tegen het geweld van de opstandige slaven… In alles was zij principieel. Ze had eigenlijk ruzie met iedereen die anderen onderdrukte, ongeacht welke kant die stond. Een dodelijke eigenschap in een tijd waarin men ofwel volledig mee moest of de kop verloor.

Er zit iets tragikomisch in: voor de plantagebazen was zij "te radicaal", voor de Jacobijnen "te gematigd" en voor de opstandelingen in Haïti "te bemoeizuchtig." Zij paste nergens in een hokje, en dat heeft haar het leven gekost.

Op weg naar l'échaffaud hoorde zij dat de afschaffing van de slavernij een feit was in Frankrijk. De Droits de la Citoyenne hebben het misschien toen nog niet gehaald, maar het zaadje was geplant. Heden ten dagen hebben vrouwen het in Europa weliswaar moeilijker dan de broeders, maar voor de wet zijn wij gelijken. En dat is een wezenlijk verschil met landen waar de onderdrukking van vrouwen (en homo's) nog geïnstitutionaliseerd is. Er schort hier en daar wat aan de behandeling die ons in de praktijk ten dele valt, maar een vrouw mag met het wetboek aan de hand naar de rechter stappen om die gelijke behandeling af te dwingen. Vele activisten hebben hier aan bijgedragen, maar Olympe heeft daar enorm voorwerk verzet. Postume kudo's dus, voor Olympe!

Naschrift: Een prachtige film is over haar gemaakt: Olympe, une femme dans la Révolution. En over Marie Antoinette, blijft de BBC-serie uit 2022 dichtbij de feiten. 2 bijzondere vrouwen die onder de Guillotine kwamen.